Şap hastalığı (FMD) ekseriyetle çift tırnaklı geviş getiren hayvanlarda görülen, çiftlik hayvanları ortasında süratle yayılan, önemli ve hayli bulaşıcı bir viral hastalıktır.

Hastalığın etkeni Picornaviridae familyasının Aphtovirus alt kümesinde bulunan şap virüsüdür. Şap virüsü: O , A, C , SAT-1, SAT-2, SAT-3 ve ASİA 1 olmak üzere antijenik olarak farklı 7 farklı serotipe sahiptir. 

Serotipler ortasında çapraz bağışıklık görülmez. Bu da hastalıkla çabayı zorlaştırır. Hastalığın bulaşma oranı yüksektir ve hassas hayvan topluluklarında bu oran yüzde 100’e kadar ulaşmaktadır. Bulaşıcılığı son derece fazla olan bu hastalık ekonomik kayıpların yanında siyasi ve ticari taraftan de büyük kıymet taşımaktadır. 

Dünya Sıhhat Örgütü tarafından, virüsün, bilhassa yüksek verimli ırkları daha ağır halde etkilediği belirtilmiştir.

Genellikle sığır, koyun, keçi, yırtıcı çift tırnaklılar, domuz üzere hayvanlarda görülen şap hastalığının, koyun ve keçilerde daha hafif seyrettiği bilinmektedir. Şap hastalığının belirtileri ise şu formdadır: 

Şap Hastalığının Sığırlarda Dikkat Çeken Birinci Klinik Bulguları

• Ateş, iştahsızlık, depresyon ve süt randımanında azalmadır. 

• Belirtiler birinci 24 saat içinde artmaya başlar. Salya akışı başlar, lisan ve diş etinde veziküller (keseler) görülür. Keseler ayrıyeten toynaklarda, göğüs derisinde, koroner bölgede, ağız ve burun mukozasında da görülebilir. 

• Keselerin yırtılması sonucu ülseratif yaralara dönüşebilir. Güzelleşmeyen yaralar ise birkaç gün içerisinde ikinci bakteriyel enfeksiyonlara yol açabilir. 

Şap Hastalığının Koyun Dikkat Çeken Birinci Klinik Bulguları

• Koyunlardaki en değerli belirti topallıktır: Topallık karakterizedir ve süreklilik gösterir. 

• Ağızdaki yaralar da koyunlardaki bulgular ortasında yer alabilir. 

• Ancak koyunlarda görülen lezyonlar daha küçük ve kısa periyodik olur. 

• Koyun ve keçilerde hastalık daha hafif görülse de ekonomik kayıplara neden olabilir. Üstelik klinik bulgular fakat dikkatli bir formda gözlemlendiğinde keşfedilebilir. 

İşte bu yüzden hastalığın koyun ve keçilerdeki teşhisi sığırlara nazaran daha zordur.

Şap hastalığı (Foot-and-Mouth Disease – FMD), hem direkt hem de dolaylı yoldan bulaşabilir. 

• 1. Direkt Temas ile Bulaşma: Virüsün en yaygın bulaşma yoludur. Enfekte yahut kuluçka periyodundaki hayvanların ağız, burun, göz akıntısı, salya, süt, idrar, sperma ve dışkı üzere salgılarıyla temas eden hayvanlar basitçe enfekte olabilir. 

• 2. Hava Yoluyla Bulaşma: Bilhassa sığır ve domuzlarda teneffüs yoluyla da yayılan virüs, uygun hava şartlarında 50 ila 60 kilometreye kadar havada taşınabilir. 

• 3. Araç- Gereç Aracılığıyla Bulaşma: Uzun mühlet canlı kalabilen bir virüs olduğu için çiftlik ekipmanları, giysiler, yem ve su kapları ve nakliye araçları bulaşı artırabilir. 

• 4. Hayvan Eserleriyle Bulaşma: Hayvan gübresi, süt, et ve deri üzere hayvansal eserler de bulaşıcı olabilir. 

• 5. Yabanî Hayvanlar Taşıyıcı Olabilir: Yabanî geyik, kuş, kedi, köpek dahi hastalığı pasif taşıyıcı olarak yayabilir.  

• 6. İnsan Aracılığıyla Bulaşma: İnsanların giysileri, ayakkabıları ve diğer bir hayvanla temas ettikleri elleri dahi taşıyıcı rolü görebilir. 

Toprakta, gübrede, saman ve otlarda günlerce, hatta haftalarca kalabilen virüs, soğuk ve nemli ortamları sever. Bu yüzden hastalık, hayvan eserleri, araç – gereçler, beşerler, yabani hayvanlar, kuşlar, nakil araçları ve hatta rüzgar ile de bulaşabilir.

Tespit edilen klinik bulguların yanında hastalık kuşkusu olan hayvanların kesin tanısı için virolojik yahut serolojik metot tercih edilir. Teşhis için topallık, mukozada erozyon, salya, nazal akıntı ve göğüs lezyonlarına yok açan enfeksiyonlara bakılmalıdır.

• Ahır girişlerinde şap virüsüne karşı tesirli dezenfektanlı paspas bulundurmak, 

• Ahırlara bakıcılardan öbür kimsenin girmemesi ve bakıcıların da özel kıyafet ve ayakkabıyla girmesi, 

• Sağım sürecinde paklığa itina göstermek, 

• Sürüye dışarıdan gelecek hayvanların en az 15 gün karantinaya alındıktan sonra öteki hayvanlarla bir ortaya getirmek,

• Enfekte bölgelerden ot, saman ve benzerinin almamak alınacak birinci tedbirler ortasındadır. 

UYARI: Unutulmamalı ki şap virüsü etraf kurallarına epey sağlamdır. 

• Virüs: Sığır derisinde 4 hafta, samanda 15 hafta, kepekte 20 hafta, toprakta 4 hafta, kuru ot ve danede 5 ay müddetle bulaşma yeteneğini koruyabiliyor.

Şap hastalığının denetim altına alınmasında tercih edilen temel stratejiler: 

• Kesim

• Karantina

• Aşılamadır.

kraiburg.com.tr

Hastalığın vefat oranı düşüktür. Lakin virüs genç hayvanlarda kalbe yerleşebilir ve bu durum mevtle sonuçlanır. 

• Hastalık yüksek oranda mevte neden olmasa da bulaşma oranı yüksek olduğu için et ve süt randımanlarında süratli düşüşe neden olur.

Şap hastalığı nadiren de olsa hayvanlardan insanlara bulaşabilmektedir. Enfekte hayvana temas etmek, enfekte et ve süt eserleri tüketmek bulaş yolları ortasındadır. 

Şap hastalığının hayvandan beşere bulaşması teorik olarak mümkün görünse de ülkemizde bu bahisle ilgili rastgele bir kayıtlı müracaat bulunmamaktadır.